Zabytki

          To, co mieszkańcy Brnia, Olesna i innych okolicznych wsi nazywają okopami szwedzkimi w rzeczywistości jest siedemnastowiecznym fortalicjum znajdującym się pośród rozłogu pól uprawnych w odległości około jednego kilometra na północny zachód od barokowego breńskiego ogrodu skrytym za gęstwą porastających je drzew ikrzewów tarniny.Na temat czasu i osoby, za sprawą której owo fortalicjom powstało, nie mamy żadnych dokładnych, potwierdzonych wiarygodnymi dokumentami archiwalnymi wiadomości. Dlatego dla ustalenia tego pozostaje nam opierać się tylko na analizie jego struktury i naszej znajomości historii Brnia oraz innych tego rodzaju obiektów. okopy2big"Okopy szwedzkie"

            Według utrzymującej się do dziś miejscowej tradycji owe „okopy” powstać miały za sprawą Szwedów w czasach ich najazdu na Polskę, czyli tzw. potopu w latach 1655-1660. Ku temu skłaniali się też niektórzy historycy sztuki, którzy wspominali o nich, ale nigdy ich nie badający, między innymi Ignacy Trybowski14. Według Kurpińskiego breńska fortyfikacja powstała około 1656 r. za sprawą ówczesnego właściciela Brnia i związanego z nim kluczem wsi,  który będąc starostą żywieckim stanął na czele powstania przeciwko Szwedom. Miała ona pełnić rolę refugium, w którym mogli chronić się mieszkańcy okolicznych wsi wraz z żywym inwentarzem w razie zagrożenia ze strony obcych wojsk. A jest to obecnie jedyny już tego rodzaju zabytek dawnego budownictwa obronnego na terenie Małopolski, którego wartości historycznej i krajobrazowej nie sposób dziś przecenić.

            Fortalicjum owo założone zostało pośród rozległych mokradeł rozciągających się od Brnia, po Olesno, Ćwików i Dąbrówki Breńskie. Zgodnie z ówczesnymi zasadami obowiązującymi w budownictwie obronnym i na wzór powstałych w początkach XVII w. potężnych murowanych fortec bastionowych w Wiśniczu (1613-1621), Krzyżtoporze (1621-1640 i Łańcucie (1629) nadano mu kształt wielkiego pięcioboku, którego dłuższa oś założona na kierunek południowy wschód - północny zachód ma 250 m długości, a krótsza, prostopadła do niej 225 m. Tworzyło je pięć usypanych z gliny i ziemi narożnych bastionów, na których ustawiane były działa oraz pięć łączących je ziemnych kurtyn o ponad stupięćdziesięciometrowej długości, mających u podstawy do ośmiu metrów szerokości i około trzech metrów wysokości, otaczających rozległy majdan. Na północno-zachodnim bastionie znajdowała się murowana działobitnia z ukrytą w nim, zachowaną do dziś kazamatą, służącą jako skład kul armatnich i prochów. Zbudowana na planie równoramiennego krzyża ma ceglaną strukturę ścian (cegły palcowane o średnich wymiarach 27,7 x 13,2 x 8,7 cm, ścianach w „polskim” układzie główkowo-wozówkowym na zaprawie wapienno-piaskowej) i pięć niewielkich komór. Z nich środkową nakrywa ceglane, uzupełnione kamiennymi klińcami sklepienie kopulaste, a cztery komory boczne ceglane także sklepienia kolebkowe. Gabaryty i sposób układania owych cegieł jest typowy dla budowli powstałych w XVIII w. A trzeba też wiedzieć, że bezpieczeństwo chroniących się w nim ludziom zapewniały nie tylko otaczające je mokradła oraz wzmocnione palisadą jego masywne bastiony i kurtyny z ustawionymi na nich działami, ale także otaczająca je szeroka na około osiem metrów fosa zasilana wodą doprowadzaną rowem przepływającej przez Olesno rzeczki Oleśnianka Przy czym jedyny dostęp do niego stanowiła droga idąca od strony Brnia grzbietem wąskiej grobli oraz znajdująca się zapewne w kurtynie południowej warowna brama. Tak ukształtowane fortalicjum breńskie to dziś podręcznikowy przykład twierdzy polowej w skali kraju i jeden z nielicznych w powiecie dąbrowskim dokumentów epoki, w której powstało.

           Przypuszczalnie jeszcze Stanisław Czartoryski osuszywszy mokradła otaczające fortalicjum założył na jego majdanie folwark, określony w inwentarzu dołączonym do dokumentu kupna dóbr breńskich przez Konopków jako „Nowy Okop”, a na planie katastralnym z 1848 r. jako „Okop Wielki”, który i w dziewiętnastowiecznych dokumentach zwany był „Nowym Okopem”. Fakt ten zdają się także potwierdzać występujące w licu ścian jednej z komór przemurowania z cegły „saskiej” o wymiarach 26 x 13 x 4,5, charakterystycznej dla drugiej i trzeciej ćwierci XVIII w. Świadczyć to może o tym, że w tamtym czasie breńskie refugium uważano za przydatne nie tyle jako obiekt obronny, ale jako obiekt cywilny. Ale już znacznie wcześniej na jego majdanie znajdowało się jakieś gospodarstwo. Zaświadcza o tym zapis znajdujący się w jednej z ksiąg metrykalnych parafii w Oleśnie: „W 1730 r. zmarła Jadwiga Trelina de Antigua Zamek” (ze starego zamku). 

 


A.B. Krupiński, „Studium historyczno – konserwatorskie barokowego ogrodu, zespołu dworsko – parkowego w Brniu gmina Olesno i ich otoczenia”.