Cmentarze wojenne

Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej

Kiedy wybuchła wojna ziemia dąbrowska, będąc terenem przygranicznym stała się widownią koncentracji wojsk austro-węgierskich i  ich przemarszów. Na trenie powiatu rozpoczęły się rekwizycje, zaś maszerujące wojska - szczególnie jednostki węgierskie - nie odcisnęły się w pamięci mieszkańców pozytywnie gdyż już wtedy, pewnie z racji bliskości rosyjskiej granicy na Wiśle zaczęły traktować ludność polską niemalże jak w kraju podbitym. Sami mieszkańcy powiatu także zaczęli przygotowania do wojny w gminach uchwalono ceny maksymalne , gromadzono żywność organizowano pomoc dla rodzin mężczyzn powołanych do wojska. Także i w powiecie dąbrowskim rozpoczęła się powszechna w Galicji akcja formowania oddziałów strzeleckich których członkowie udawali się do punktu zbornego w Krakowie. Na rzecz Legionów akcję zbierania datków i ofiar rozpoczął dąbrowski Komitet Narodowy, podległy NKN-owi. Nie wiadomo ilu ochotników z powiatu dąbrowskiego wstąpiło do Legionów, ale nazwiska kilku z nich, niestety tych którzy polegli podczas I wojny światowej możemy znaleźć na bardzo ciekawych pomnikach wystawianych na ogół po wojnie które znajdują się  m.in. w Mędrzechowie, Samocicach, Woli Żelichowskiej

Wyniku krwawych walk na terenie Galicji Zachodniej powstało ok 400 cmentarzy wojennych. które zbudował przez Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie. Cmentarze  podzielono na okręgi. Cmentarze na Powiślu Dabrowskim umieszczono w "Okręgu nr VII-Dąbrowa Tarnowska"

Projektantem wszystkich cmentarzy w okręgu nr VII - Dabrowa Tarnowska był Hans (Johann) W a t z a l, Austriak, porucznik w st. spocz. rzeźbiarz. Kierownik artystyczny Okręgu VII - „Dąbrowa" a od 14 czerwca do 30 listopada 1917 r. również jego komendant. Jako projektant działał też w sąsiednim Okręgu VIII - „Brzesko", gdzie znajduje się kilka cmentarzy jego autorstwa w północno wschodniej części tego Okręgu (nr 254, 255 i 259 do 263). Projektował piękne krzyże nagrobne z surowego kutego żelaza, prawie nie spotykane poza Okręgiem VII.

Cmentarz Wojenny NR 249 BOLESŁAW 

1 2

 Pochowano tu 21 żołnierzy, w tym 10 znanych, nieznanych jedenastu; w tym 10 żołnierzy armii austro-węgierskiej, oraz 10 żołnierzy armii rosyjskiej. Jest również postawiony pomnik żołnierzy WP poległych w wojnie obronnej w 1939r.

 

3

Pomnik żołnierzy WP poległych w wojnie w 1939r.

 

 Zginęli również...

4 5
 Russische Krieger. 6 maja 1915 roku  Michael Czajka. 5 marca 1915 roku

Tu spoczywają...

 

ŻOŁNIERZE ARMII AUSTRO-WĘGIERSKIEJ

7 8
 Johann Zaczek. 9 maja 1915 r.  Josef Kirschbaum  2 maja 1915 r.

 

ŻOŁNIERZE ARMII ROSYJSKIEJ

 9  13
Andrzej Wruskij. 1914- 1915 r. EHOR BOROTKIN i JOHANN KAPUSTIN. 6 maja 1915 r..

  

ŻOŁNIERZE ARMII AUSTRO-WĘGIERSKIEJ I POLSKIEJ 

 11  12
Michael Łączka. 23 sierpnia 1917 r.  Johann Morawiec. 15 września 1915 r. 

 

10

Zbiorowy GRÓB  Polskich ŻOŁNIERZY

14

Żołnierze nieznanego pochodzenia 

15 16 

Na grobach stoją charakterystyczne piękne kute krzyże także projektu   Watzala - zachowały się tabliczki imienne z których możemy się dowiedzieć że spoczywają tu żołnierze austro - węgierscy w liczbie 10 (m.in. z 57. Tarnowskiego pp., 31. pułku piechoty landwehry rekrutującego żołnierzy z okolic Cieszyna i Wadowic oraz 1 żołnierz z austriackiej straży granicznej - widać jasno że większość z tych dziesięciu to po prostu Polacy), oraz żołnierze rosyjscy także w liczbie 10 (z 127.pp., 155 pp. czy pułku kozaków). 11 z pochowanych tutaj  jest znanych z nazwisk, z których kilka brzmi swojsko: Morawiec, Łączka, Misiaczek, Skóra...
Cmentarz nr 248 - Dąbrowa Tarnowska
Cmentarz jest obecnie po generalnym remoncie - odnowiono pola grobowe, ogrodzenie, krzyże i tabliczki imienne, wmontowano nową tablicę inskrypcyjną, co ciekawe pisaną "szwabachą" - żadna inna inskrypcja w całej Galicji Zachodniej nie była wykona tym krojem pisma. Treść tablicy można przetłumaczyć jako:

UŚMIECHALIŚMY SIĘ NIEDOWIERZAJĄCO GDY PRAWIONO NAM O CUDACH/ AŻ ZOBACZYLIŚMY ZIEMIĘ W PŁOMIENIACH/ I NA NAS ZAŁAMAŁ SIĘ PEŁEN WROGÓW ŚWIAT/ I NIEPOJĘTE CUDA STAŁY SIĘ NASZYM UDZIAŁEM !

Nad bramą wykonano tablicę informującą że jest to cmentarz z lat wielkiej wojny - jest to nowy element nie zgodny z zmysłem projektanta cmentarza. Niezbyt udane estetycznie także wydaje się umieszczenie tablic z opisem cmentarza na frontowych słupach podpierających dach kaplicy. Także nieoryginalne jest przekrycie dachu kaplicy będącej elementem centralnym cmentarza - pierwotnie były to gonty. Poza tymi niewielkimi mankamentami cmentarz prezentuje się bardzo dobrze - szczególne wrażenie robi kaplica, obiekt nie podobny do żadnego innego na 400 zachodniogalicyjskich cmentarzach bohaterów, a zwłaszcza rysujący się na tle nieba strzelisty, potrojony krzyż. Na cmentarzu tym pochowano 44 żołnierzy armii austro - wegierskiej  (m.in. z 8.pułku piechoty z rejonem rekrutacji w okolicach czeskiego Brna, 99. pułku piechoty rejonem rekrutacji w okolicach miasta Znojmo w Czechach, na granicy z Austrią, 15. pułku piechoty landwehry z rejonem rekrutacji w okolicy Ołomuńca i Opawy, 31. pułku piechoty landwehry z rejonem rekrutacji w okolicach Cieszyna i Wadowic - ok. 27% składu tego pułku stanowili Polacy), 9 żołnierzy armii niemieckiej - z 220. pruskiego rezerwowego pułku piechoty i 236 żołnierzy armii rosyjskiej. Dużą liczbę żołnierzy tej armii ( z tego aż ca. 110 znanych z nazwiska) należy przypisać prawdopodobnie temu iż w Dąbrowie istniał duży rosyjski szpital polowy. Potwierdza to także fakt pochowania tutaj 2 rosyjskich lekarzy wojskowych. Pochowani tutaj żołnierze rosyjscy należeli m.in do : 11. Pskowskiego pułku piechoty, 32. Kremenczugskiego pp.,17. Archangielskiego pp., 18. Wołogskiego pp., 33. Jeleckiego pp., 34. Sewskiego pułku piechoty, 36. Orlowskiego pp., 42. Jakuckiego pp., 41.Selingijskiego pp., 121. Penzeńskiego pp., 122. Tambowskiego pp., 123. Kozłowskiego pp., 124. Woroneżskiego pp.,  125. Kurskiego pp., 126. Rylskiego pp., 127. Putiwlskiego pp., 151.Piatigorskiego pp.,  155. Kubańskiego pp.,  156. Jelizawietpolskiego pp.

 

CMENTARZ WOJENNY nr. 251-Ujście Jezuickie

Cmentarz w Ujściu Jezuickim zaprojektowali  Johann Watzal i Emil Ladewig. Wystrój cmentarza jest owocem współpracy Ladewigai Watzalaw tym okręgu cmentarnym. Prawdopodobne autorstwo pomników w kształcie sarkofagu należy przypisać Ladewigowi, natomiast ogólny wygląd cmentarzy jak też krzyże nagrobne są zaprojektowane przez Watzala. On też realizował budowę cmentarzy w terenie, kiedy kapitan Ladewigzostał odkomenderowany do okupowanej Serbii. Na postumencie sarkofagu (prawdopodobnie) istniała inskrypcja o treści:

 EINST AUS DER BLUTIGEN SAAT DES MÄNNERMORDENDEN KRIEGES/ KEIMT DER ERSCHÜTTEREN WELT HOLD EIN JAHRHUNDERT DES GLÜCKS.

Co  w wolnym tłumaczeniu znaczy:

KIEDYŚ Z KRWAWEGO POSIEWU UŚMIERCAJĄCEJ WOJNY, WZEJDZIE DLA WSTRZĄŚNIĘTEGO ŚWIATA STULECIE SZCZĘŚCIA.

 

4

 

Cmentarz ten leży bezpośrednio przy drodze - nie sposób go ominąć jadąc np. z Otfinowa czy Gręboszowa na przeprawę promową na Wiśle.

 

6
Ogrodzony z 3 stron pełnym murem betonowym, od przodu posiada ogrodzenie które pozwala zajrzeć do środka - masywne rury pomiędzy słupkami. Wejście na teren cmentarza przez 2 furtki z ciekawie wykończonymi skrzydłami bramy. Na bramkach mianowicie przedstawiony jest motyw krzyża na którego końcach można dopatrzyć się zarysu półksiężyców.

Pochowanych jest tutaj 275 żołnierzy austro-węgierskich większość należała do 31. batalionu strzelców polowych składającego się w przeważającej części z Bośniaków-mahometan. Prawdopodobnie wzięto to pod uwagę projektując cmentarz i dlatego elementem centralnym nie jest krzyż, zaś nagrobki na dużej części cmentarza mają formę steli bez motywu krzyża.

7
 

Pozostali pochowani tutaj  żołnierze tej armii należeli m.in do : 16.pułku piechoty landwehry (82% Polaków z okolic Krakowa i Wadowic)  i 25. pułku landszturmu. Pochowani Rosjanie (77) należeli głównie do 128. Starooskolskiego pułku piechoty. Mimo niezbyt fortunnego położenia poniżej drogi cmentarz ten po starannym remoncie prezentuje się praktycznie równie dobrze jak na akwareli Reinholda Volkela.

8

 

Cmentarz w Ujściu Jezuickim.

Autor obrazu: Reinhold Volkel

Cmentarz nr 250 - Gręboszów
Projektował Johann Watzal. Cmentarz ten znajduje się w tylnej części cmentarza parafialnego w Gręboszowie. Z terenu wydzielony jest poprzez ogrodzenie betonowymi słupkami z metalową siatką (ogrodzenie współcześnie - pierwotnie był to żywopłot pomiędzy słupkami) z trzech stron, zaś od frontu fragmentem muru ciągłego z monumentalną - wysoką na 5,5 metra bramą. Na frontonie bramy znajduje się tablica z inskrypcją:

IM UNMEßBAREN MEER HEROISCHEN RINGENS/ WAREN WIR NUR EINER WELLE GISCHT,/ IM RIESENBRANDE GLORREICHEN VOLLBRINGENS/ EIN FUNKE, DER AUS DER FLAMME ZISCHT./ VERZEIH, DAß WIR NICHT MEHR DIR GEGEBEN,/ LIEB VATERLAND, ALS UNSER KARGES LEBEN.

co można przetłumaczyć jako:

W NIEZMIERZONY MORZU HEROICZNYCH ZMAGAŃ BYLIŚMY TYLKO PIANĄ NA WZBURZONEJ FALI, W OGNIU ŻELAZA CHWALEBNYCH CZYNÓW ISKRĄ. WYBACZ OJCZYZNO ŻE NIC WIĘCEJ CI NIE DALIŚMY NAD NASZE SKROMNE ŻYWOTY.

legionisci greboszow Mogiła Legionistów

Cmentarz ten zasługuje na odwiedzenie co najmniej z trzech powodów: po pierwsze jest to jedyny cmentarz w tym okręgu cmentarnym na którym projektant wykorzystał bramę jako element główny, po drugie pochowano tutaj 17 polskich legionistów poległych 23.09.1915 roku po drugiej stronie Wisły, po trzecie zaś jest to duży obiekt (ok. 43 x 20 m, 195 pochowanych - w tym: 112 z armii austro-węgierskiej i 83 z rosyjskiej) i stosunkowo dobrze utrzymany. Groby polskich legionistów znajdują się po obu stronach wejścia , zaś reszta grobów głównie wzdłuż ogrodzenia. Takie ułożenie grobów potęguje wrażenie wielkości tego cmentarza. Niewątpliwą ozdobę cmentarza stanowią drzewa - nasadzenia z czasów budowy. Pochowani tutaj żołnierze austro-węgierscy należeli za życia m.in. do Legionów Polskich, 16.pułku piechoty landwehry uzupełniającego się w okolicach Krakowa i Wadowic, 10.pułku piechoty landwehry z czeskimi żołnierzami z okolic miejscowości Mlada Boleslav i Turnov, 13. i 25.pp landszturmu, 78. batalionu marszowego landszturmu. Żołnierze rosyjscy przynależeli m.in. do : 7.Rewalskiego pp., 42.pp., 128. pp., 330 (?) pp. i 58.pułku artylerii.

Cmentarz nr 247 - Szczucin
 Cmentarz położony w środkowej części cmentarza parafialnego. 

szczuc3szczuc1

Kwaterę wojenną zaplanowano jako taras na jednym z niewielkich pagórków na których rozłożona jest stara część cmentarza parafialnego. Taras ten, o wymiarach ok. 28 x 15 m, górujący lekko nad częścią cmentarza, odgrodzony jest od terenu z trzech stron ogrodzeniem z słupków betonowych połączonych stalową poręczą. Pomnik cmentarza wykonano w formie portyku ozdobionego stylizowanym wizerunkiem skrzyżowanych luf armatnich, wyróżnionego ze ścianki, która stanowi ogrodzenie cmentarza od wschodu. Na pomniku znajduje się obecnie inskrypcja poświęcona pochowanym tutaj 57 bezimiennym  żołnierzom Armii Radzieckiej, poległym w 1945 r. w okolicach Szczucina. Przed pomnikiem prostokątna kwatera będąca grobem zbiorowym tychże żołnierzy. Groby żołnierzy z okresu I wojny światowej rozmieszczone są w 4 rzędach symetrycznie względem pomnika, krzyże nagrobne kute - wszystkie zachowały się na swoim miejscu. Ciekawostkę stanowi fakt, iż zachowały się także w dużej części oryginalne tabliczki imienne - większość z nich jest czytelna do dziś. Pochowano tutaj żołnierzy poległych w 1914 r., na początku maja 1915 r., oraz zmarłych w późniejszych dniach maja w tutejszym szpitalu polowym - 56 z armii austro-węgierskiej, 39 z rosyjskiej, 3 z niemieckiej i co ciekawe 2 żołnierzy serbskich. Co do tych ostatnich nie jest do końca jasne w jakim charakterze wystąpili oni za życia arenie teatru wojny w tej okolicy - prawdopodobnie byli to jeńcy lub żołnierze serbskich jednostek ochotniczych w armii rosyjskiej. W związku z  tym wachlarz jednostek do których należeli pochowani jest dosyć szeroki. Począwszy od pułków piechoty (4, 5, 39, 40,76, 89), pułków piechoty landwehry (11,12, 13,15, 18, 22, 31, 36), pułków piechoty honwedu (5,12,13,18,  20), 3.pułku huzarów, 2. pułku huzarów honwedu, 33. pułku artylerii polowej, poprzez 5. i 11 batalion taborów czy 10. batalion saperów aż do 4. i 9. kompanii kolejowej. Pochowani tutaj żołnierze niemieccy należeli do 38. pułku piechoty landwehry, zaś żołnierze rosyjscy do 300. pułku piechoty i 126. pułku dragonów. Serbowie przynależeli do 15. pułku piechoty i 3. pułku ułanów.


Cmentarz nr 246 - Radgoszcz
W 13 grobach pojedynczych i 5 zbiorowych pochowano 4 żołnierzy austro-węgierskich (3 znanych z nazwiska i należących do 99. pułku piechoty oraz 31. pp. landwehry), 114 żołnierzy niemieckich (z których tylko jeden jest nieznany - należących do 220. pruskiego rezerwowego pp. i 49. pruskiego pp.) oraz 25 Rosjan z których tylko jeden jest znany z nazwiska.

 

Cmentarz nr 245 - Radgoszcz - Zadębie
Jest to właściwie zespół 2 mogił zbiorowych obwiedzionych wspólnym krawężnikiem betonowym z kamiennym pomnikiem w formie sarkofagu na którego ścianach wykuto datę "Maj 1915",  nazwiska w porządku alfabetycznym wszystkich 136 żołnierzy austriackich tu pochowanych i informację że wszyscy należeli do 99. pułku piechoty rekrutującego żołnierzy w okolicy miejscowości Znojmo (wg. oficjalnej statystyki 60% tego pułku to austriaccy Niemcy zaś 37% Czesi - wykute nazwiska jednak w przeważającej części mają czeskie brzmienie).


Cmentarz nr 244 - Narożniki
W 14 grobach zbiorowych i 9 pojedynczych pochowano tutaj 70 żołnierzy armii austro-węgierskiej (49 znanych z nazwiska i przynależności do: 8. pułku piechoty z Brna składającego się głównie z Czechów, 49. pp. rekrutującego żołnierzy w okolicy St. Pölten w Austrii, 99. pp. rekrutującego żołnierzy w okolicy miejscowości Znojmo na dzisiejszej granicy czesko-austriackiej, 16. pp. landwehry rekrutującego żołnierzy w okolicy Krakowa i Wadowic - 2 żołnierze o nazwiskach Bandura i Kaniorczyk, 31. batalionu strzelców polowych z Mitrovicy składającego się głównie z Bośniaków), 6 żołnierzy armii niemieckiej (wszyscy znani z nazwisk i przynależności do 220. pruskiego rezerwowego pp.) oraz 21 żołnierzy armii rosyjskiej (tylko 4 znanych z nazwiska i przynależności do 8. Wołogodskiego PP). Cmentarz obecnie ogrodzony siatką na betonowych słupach - pierwotnie drewnianym parkanem. Wykonano nowe krzyże nagrobne oraz tabliczki emaliowane z nazwiskami.

Wykorzystano materiały pochodzące ze strony www.cmentarze.gorlice.net.pl”